Volume analyse: hoe het handelsvolume trends, golven en keerpunten toont

1. Wat is volume analyse?

Volume analyse is het evalueren van het handelsvolume om een koersbeweging als sterk of zwak in te schatten. Het volume geeft aan hoeveel aandelen of contracten in een periode zijn verhandeld. De prijs komt zoals bekend tot stand via vraag en aanbod. De volume analyse is niets anders dan een poging om vraag en aanbod in te schatten. Kort gezegd: de prijs is de waarde, het volume de kracht erachter.

In het algemeen geeft de volume analyse inzicht in de gezondheid van een trend. De nadruk ligt op het juiste evenwicht tussen koersbeweging en ingezet volume. Een bijkomend voordeel: het volume loopt vaak voor op de koers. Veel belangrijke keerpunten kondigen zich aan in het omzetgedrag, nog voordat de koers draait. Zo krijgt u extra voorspellend vermogen, maar geen zekerheid.

2. Welke voordelen biedt volume analyse?

De volume analyse toont hoe een koersverloop tot stand is gekomen, en niet alleen hoe het eruitziet. Het typische grafiekbeeld met opening, hoogste koers, laagste koers en slotkoers bevat vier variabelen. Het verraadt echter niet of veel marktdeelnemers betrokken waren en hoeveel er werd gekocht of verkocht.

Pas met het volume als vijfde variabele wordt het beeld compleet. Wie het grafiekverloop van weinig verhandelde pennystocks bekijkt, ziet hoe toevallig sommige verlopen ontstaan. Loopt de koers met te weinig volume, dan verliest elke grafiekanalyse aan zeggingskracht. Grafieken met weinig volume neigen naar toeval.

Voor elke degelijke grafiekanalyse hebt u dus het volume nodig. Een goed voorbeeld is de candlestick-techniek. Een hamer is een kaars met een kleine body aan de bovenkant en een lange onderste schaduw. In een neerwaartse beweging geldt hij als mogelijk omkeersignaal. Ontstaat de hamer met relatief hoog volume, dan neemt zijn zeggingskracht duidelijk toe. Pas dan is het een „echte” hamer.

3. Welke drie soorten volume activiteit zijn er?

De volume analyse onderscheidt drie basispatronen: gezonde trend, distributie en gebrek aan interesse. De tabel vat ze samen.

4. Welke basisprincipes gelden in de volume analyse?

Drie basisprincipes vormen de basis van elke volume analyse:

1. Gezonde trend: een gezonde bullish trend toont stijgend volume bij een stijgende koers. Daartussen zijn er terugvallen met verminderd volume. Precies zo ritmisch gedraagt de markt zich zolang de trend intact is. Voor bearish markten geldt hetzelfde, alleen gaat daar de neerwaartse beweging met het verhoogde volume gepaard.
2. Volumepiek: een plotselinge volumepiek wijst op een hoge emotionele betrokkenheid van de marktdeelnemers. Volumepieken dragen het omkeerpotentieel van een beweging in zich.
3. Gebrek aan interesse: een vermoeide koersvooruitgang zonder volume toont dat de marktdeelnemers geen interesse hebben. Dan kunnen er snelle omkeerbewegingen volgen. De markt is nauwelijks voorspelbaar en heeft nieuwe impulsen nodig voor nieuwe marktdeelnemers.

5. Hoe bepaalt u de volumetrend?

De volumetrend bepaalt u door na te gaan of er meer volume in de opwaartse of in de neerwaartse bewegingen vloeit. Het hoogste principe van elke beurs luidt: koersen bewegen volgens vraag en aanbod. Toegepast op het volume betekent dat: de vraag stijgt wanneer er meer volume in de opwaartse beweging komt. Het aanbod stijgt wanneer er meer volume in de neerwaartse beweging komt.

Daaruit volgt een basisregel: de prijs kan niet ver lopen zonder dat het volume de richting bevestigt. Voor het traden is deze uitspraak bijzonder belangrijk. De kans op succes stijgt wanneer u uitsluitend in de richting van de volumetrend handelt. Binnen een trend lukt het doorbreken van weerstanden en steunen in de richting van de trend bijzonder gemakkelijk. Dat is een kenmerk van elke trendmarkt. Bepaal daarom vóór elke prognose eerst de trend. Het gaat om niets anders dan hogere waarschijnlijkheden binnen een handelssysteem.

Voor het bepalen van de volumetrend zijn standaardindicatoren geschikt, omdat ze een snel overzicht bieden. Voorbeelden zijn het On-Balance Volume (OBV) in verhouding tot een voortschrijdend gemiddelde of de Volume Price Trend-indicator (VPT). Het OBV telt het volume op dagen met een stijgende slotkoers op en trekt het af op dagen met een dalende slotkoers.

Hoe goed een trend is ontwikkeld, tonen twee kenmerken. In een opwaartse trend moet ten eerste de opwaartse golf volume meevoeren en ten tweede de neerwaartse golf minder volume hebben. Dat kunt u met de hand in de grafiek controleren of met hulpmiddelen. Alle trendindicatoren op basis van volume opsommen is niet nodig. In principe volstaat één enkele veelzeggende indicator. Een overzicht van gangbare indicatoren vindt u in de gratis tradingbibliotheek met e-boeken.

PVI en NVI: twee specialisten voor het volumegedrag

Onder de bekende volume-indicatoren hebben er twee bijzondere eigenschappen, omdat ze gespecialiseerd zijn in een bepaald volumegedrag: de Positive Volume Index (PVI) en de Negative Volume Index (NVI).

• PVI: verandert alleen op dagen waarop het volume hoger is dan de dag ervoor. Dan neemt hij de procentuele koersverandering van die dag over. Is het volume lager, dan blijft de PVI op zijn oude niveau. De PVI geeft dus de volumesterke golven weer.
• NVI: is de tegenspeler van de PVI en verandert alleen op dagen waarop het volume lager is dan de dag ervoor. De NVI geeft daarmee de consolidatiegolven weer.

Beide specialisten zijn te combineren. Zo ontstaat een trendindicator waarmee u de gezondheid van de trend in één oogopslag afleest. De hier besproken volumetrendindicator is de som van NVI en PVI, telkens afgevlakt als voortschrijdend gemiddelde over vijf perioden:

• Volumetrendindicator = NVI(5) + PVI(5) (rode lijn)
• Triggerlijn = voortschrijdend gemiddelde over 34 perioden van de volumetrendindicator (zwarte lijn)

Afbeelding 1 toont het aandeel Allianz in de weekgrafiek met de volumetrendindicator. Ter vergelijking zijn daaronder PVI en NVI weergegeven als voortschrijdende gemiddelden over vijf perioden. De precieze instelling is hier van ondergeschikt belang. De indicator moet geen directe signalen geven, maar alleen de grove richting benadrukken. De afvlakking dient vooral de leesbaarheid.

Het voorbeeld van het aandeel Allianz toont de breuk van de opwaartse trend tussen juli en oktober 2007. Om een nieuwe top te bereiken, had de volumetrendindicator zijn triggerlijn weer naar boven moeten kruisen. Het komt zeer zelden voor dat een zuivere uitbraak boven een weerstands- of steunlijn lukt zonder dat de volumetrend in dezelfde richting wijst.

6. Wat zijn volumegolven in de volume analyse?

Een volumegolf is een koersbeweging met minstens drie opeenvolgende kaarsen in dezelfde richting waarvan het volume boven het gemiddelde ligt. De volume analyse is bijzonder geschikt voor de kortetermijnhorizon in trading. Daarbij onderzoekt u eerst de golven en dan de afzonderlijke kaarsen. Bij de golven is één enkel hoog volume minder interessant dan de opeenstapeling van bovengemiddelde volumes.

Als maatstaf dient een voortschrijdend gemiddelde van het volume (VMA). Het moet snel, maar niet schokkerig zijn ingesteld. Een dubbel afgevlakt exponentieel gemiddelde heeft zijn waarde bewezen:

• VMA = EMA(EMA(volume, 3), 3)

In principe is elke kortetermijninstelling mogelijk, de resultaten veranderen daardoor nauwelijks. De basisaanname luidt: een sterke, door volume gedreven golf leidt tot een tweede, volgende beweging in dezelfde richting.

Hoe betrouwbaar zijn volumegolven? Resultaten van een onderzoek in de DAX-future

Een empirisch onderzoek van de DAX-future op dagbasis leverde voor de werking van volumegolven de volgende resultaten op. Voor een volumegolf in opwaartse richting golden deze definities:

• Volumegolf: minstens drie volumekaarsen in dezelfde richting, elk boven de VMA.
• Fibonacci-tijdprojectie (time extension): de duur van de volumegolf, dus van begin tot einde, wordt met de Fibonacci-factor 2,61 in de toekomst geprojecteerd. Op dat moment wordt gecontroleerd.
• Break: de koers ligt na 261% tijdprojectie boven de weerstandslijn.
• Falsebreak (valse uitbraak): de koers raakt na de consolidatie de weerstandslijn opnieuw, maar ligt na 261% tijdprojectie eronder.
• Mislukking: de koers valt verder terug en raakt eerst het beginpunt van de volumegolf. Dat geldt ook als de koersen daarna in de gewenste richting lopen.

Voor volumegolven in dalende richting gelden de regels omgekeerd.

De werking van de volumegolf blijkt eruit dat de koers na de consolidatie in 71% van de gevallen de weerstandslijn opnieuw bereikte. Slechts in 46% van de gevallen lukte echter een duurzame uitbraak. Bijna elke derde golf was een mislukking. De cijfers zijn historisch en zijn niet zomaar over te dragen naar andere markten of perioden.

Afbeelding 2 toont volumegolven bij het aandeel Allianz in de daggrafiek. Er zijn zeven volumegolven ingetekend. Alleen de vijfde golf half november 2007 is een slotgolf. Alle andere leiden na de consolidatie weer naar de vorige bodem of verder. Een volumegolf maakt dus een zekere voorspelling mogelijk en is daarmee verhandelbaar.

7. Wat verraden volumepieken?

Volumepieken tonen de emotionele betrokkenheid van de marktdeelnemers en leiden vaak tot een pauze of omkeer van de markt. U kunt ze vergelijken met een veiligheidsgordel in de auto. Trekt u zachtjes aan de gordel (normaal volume), dan laat hij zich gemakkelijk verlengen. Een ruk aan de gordel (de volumepiek) stopt de beweging.

Volumepieken leiden echter niet noodzakelijk tot een omkeer. Vaak zorgen ze alleen voor een adempauze. Hoe het daarna verdergaat, bepalen nieuwe marktdeelnemers: het hangt ervan af hoeveel kopers en verkopers vervolgens in de markt komen.

Voor de afzonderlijke analyse zoekt u kaarsen met bovengemiddeld volume en relatief weinig koersvooruitgang. De ideale vorm is een doji met veel volume. Een doji is een kaars waarbij opening en slot vrijwel gelijk zijn. Deze combinatie draagt altijd omkeerpotentieel in zich. Bekijkt u de volumesterke kaarsen over een bepaalde periode, dan krijgt u een aanwijzing voor hoe gemakkelijk de markt beweegt.

Afbeelding 3 toont de volumepieken bij het aandeel Allianz. Volumepieken beïnvloeden het grafiekverloop en werken als som. Aan de hand van hun aantal en ligging valt het momentum van een aandeel in te schatten. Een afgebakende golf met subgolven bevat meestal slechts twee tot drie volumepieken in dezelfde richting voordat het aandeel of de markt omkeert.

8. Wat is het Ord-volume?

Het Ord-volume is het gemiddelde volume per kaars binnen een koersgolf. De aanpak is afkomstig van Tim Ord en meet de kracht van een beweging. Daarvoor wordt de markt in golven verdeeld. Bestaat een golf bijvoorbeeld uit acht kaarsen, dan telt u hun volume op en deelt u de som door acht.

• Ord-volume = som van het volume van een golf ÷ aantal kaarsen van de golf

Met het Ord-volume vergelijkt u de golven onderling. Zo kunt u een aandeel of een markt in afzonderlijke segmenten opdelen, en wordt de kracht van elke beweging op eenvoudige wijze meetbaar. Net als bij de volumegolven is de volumesterke golf bijzonder belangrijk. Waar een golf eindigt bij een weerstands- of steunlijn, begint de analyse. Deze golf is de maatstaf, de daaropvolgende consolidatie levert de vergelijkingswaarden. Volgens Tim Ord is er een instapsignaal wanneer het volume in de consolidatie met ongeveer 50% daalt.

Voorbeeld: zo interpreteert u het Ord-volume

Afbeelding 4 toont hoe het Ord-volume te interpreteren is. De eerste golf met een Ord-volume van 2,2 is de maatstaf voor de volgende consolidatie. Voor een bullish consolidatie zou de waarde onder 2,2 moeten liggen. De consolidatie komt echter uit op 3,5. Die waarde ligt 59% boven de beginnende golf. Dat is een sterk waarschuwingssignaal voor de voortzetting van de opwaartse beweging. De laatste golf met een Ord-volume van 2,0 toont opnieuw zwakte. Een omkeer is waarschijnlijk.

Afbeelding 5 toont de analyse met het Ord-volume aan de hand van het aandeel Allianz. De golven zijn ingetekend in de zigzaggrafiek, telkens met top en bodem en het Ord-volume. De zigzagindicator verbindt toppen en bodems zodra de koers een minimumwaarde beweegt, hier 3%.

Volg de neerwaartse beweging sinds begin oktober 2007:

1. De eerste neerwaartse golf bereikt een Ord-volume van 3,57.
2. De correctie valt met 3,01 iets zwakker uit. De neerwaartse beweging is intact, een vervolggolf is te verwachten.
3. Die komt begin november met een Ord-volume van 8,05. Dat wordt vooral bepaald door de sterke neerwaartse kaars van 9 november 2007 met haar volumepiek.
4. De kleine tegenbeweging naar boven komt uit op 5,69. Dat is een eerste sterk signaal dat de lage prijs nieuwe kopers aantrekt.
5. Het aandeel zet toch nog een nieuwe bodem neer met een Ord-volume van 7,25. In principe is dat een sterke volumegolf met nieuw neerwaarts potentieel.
6. Het antwoord komt van de bulls: de volgende opwaartse golf bereikt 6,94. Die waarde is zo hoog dat ze niet meer als consolidatie van de 7,25-golf kan gelden. De markt is voorlopig gedraaid.

9. Hoe ontstaan handelssignalen met het Ord-volume?

Een handelssignaal met het Ord-volume ontstaat wanneer op een volumesterke golf een consolidatie met duidelijk minder volume volgt en de koers daarna de weerstandslijn doorbreekt. Drie varianten tonen het principe. De waarden 20, 15, 10 enzovoort zijn voorbeelden van Ord-volumes.

Long-signaal na een duidelijke consolidatie

Afbeelding 6 toont het basisprincipe voor een long-instap. De golf met Ord-volume 20 is de beginbeweging, haar top vormt de weerstandslijn. De volgende neerwaartse beweging zou idealiter minstens 50% minder volume moeten hebben. Na de golf met Ord-volume 10 zet de opwaartse beweging zich voort. De instap volgt wanneer een slotkoers boven de top van de 20-golf ligt. De uitbraakkaars zou minstens evenveel volume moeten hebben als de kaars die de top van de 20-golf heeft gevormd.

Long-signaal na een complexe consolidatie

Afbeelding 7 toont een complexe, dus meerdelige consolidatie. De volumedaling met 50% hoeft niet direct op te treden in de golf na de beginnende 20-golf. De 50%-regel is ook toe te passen in complexe consolidaties. De consolidatie mag echter niet verder gaan dan de oorspronkelijke golf.

Short-signaal na een valse uitbraak

Met de volume analyse kunt u ook een valse uitbraak traden (afbeelding 8). Vertrekpunt is weer de 20-golf. Daarna volgt een 16-golf, die slechts 20% zwakker is. Dan komt een extreem zwakke opwaartse 10-golf, die de weerstandslijn kortstondig zelfs overschrijdt. Bij zo'n zwakke uitbraak is de kans groot dat de koersen weer terugvallen. Gebeurt dat, dan volgt de short-instap bij een slotkoers onder de weerstandslijn.

Risico: waar ligt de stop en wat kost een vals signaal?

Het origineel noemt geen stopregel. Een voor de hand liggende aanpak is een stop net onder het laagste punt van de consolidatie (long) of net boven de top van de valse uitbraak (short). Het volgende rekenvoorbeeld is vereenvoudigd en gebruikt fictieve koersen:

Mislukt de uitbraak, dan sluit de stop de positie dus met ongeveer 7% verlies per aandeel, plus kosten. Bij een koerskloof (gap), bijvoorbeeld 's nachts, kan de uitvoering duidelijk onder de stopkoers liggen. Het onderzoek in de DAX-future toont bovendien: valse uitbraken en mislukkingen komen vaak voor. Beperk de positiegrootte daarom zo dat een verlies tot de stop slechts een klein deel van uw kapitaal kost.

Voordat u zulke signalen met echt geld handelt, test u de regels zonder kapitaalinzet: in de gratis demo van het platform NanoTrader kunt u volumegolven, volumepieken en weerstandslijnen in actuele grafieken markeren en de signalen opvolgen.

10. Hoe toont het volumeprofiel weerstanden en steunen?

Het volumeprofiel toont horizontaal hoeveel volume op elk koersniveau is verhandeld. Daaruit kunt u weerstands- en steunzones aflezen. Moderne grafiekprogramma's bieden deze weergave aan onder verschillende namen, zoals Volume at Price, Volume Profile of Market Profile. Het idee is niet nieuw. J. Peter Steidlmayer werkte in de jaren 1980 met het Market Profile een professionele analyse van dit type uit. Strikt genomen berust het klassieke Market Profile op de tijd die de koers op een niveau doorbrengt. De hier getoonde weergave verdeelt daarentegen het volume over de koersniveaus. Beide benaderingen volgen hetzelfde idee.

Het volumeprofiel is geen indicator in de gebruikelijke zin die koop- en verkoopsignalen geeft. Het geeft u een idee van waar een „eerlijke” prijs kan liggen. Daarbij geldt:

• Het profiel toont niet de volledige historiek, maar alleen de periode in het grafiekvenster. Verkleint of vergroot u het venster, dan verandert ook het profiel.
• Het is een visuele verwerking van koersen, volume en tijd.
• Hoe spitser en uitgesprokener de top van het profiel, hoe sterker hij werkt als weerstand of steun.

Afbeelding 9 toont het aandeel Nokia in de daggrafiek. Het volumeprofiel staat aan de linkerrand. Ook hier is het volume de sleutel: verwijdert de prijs zich van de top van het profiel en droogt het volume op, dan veert de prijs waarschijnlijk terug. Begin november en in december 2007 probeerden de koersen naar boven uit te breken. Het volume in het koersgebied rond € 28 was echter relatief zwak, zodat de pogingen in een terugval eindigden.

Afbeelding 10 verduidelijkt de theorie. Een breed profiel heeft bovenaan een overgekochte en onderaan een oververkochte zone, daartussen de eerlijke prijs met het meeste volume. Een spits profiel markeert een nauw begrensde zone met zeer veel volume. Die werkt als sterke weerstand of als sterke steun.

11. Instrumenten van de volume analyse in een overzicht

De volgende tabel vat de besproken instrumenten samen:

Conclusie: volume analyse toont de kracht achter de koers

De volume analyse maakt een blik onder de oppervlakte van het koersverloop mogelijk. De besproken instrumenten zijn echter geen „heilige graal”. Zoals bij bijna alle indicatoren vraagt hun interpretatie oefening. Zoals een timmerman moet oefenen met zijn gereedschap, heeft elke analist training nodig met zijn technische tools. Anders dan veel achterlopende indicatoren kunnen volume-indicatoren vroege aanwijzingen geven voor een op handen zijnde verandering.

De koersen stijgen en dalen nu eens sneller, dan weer langzamer. Vergelijkt u de beurs met een auto, dan kan die bergop en bergaf rijden, maar heeft hij voor de beweging altijd brandstof nodig. Het volume is die brandstof. Raakt hij op, dan komt de beweging vroeg of laat tot stilstand.

Vergeet nooit dat ook de beste trader zich soms vergist. De belangrijkste tip is daarom het denken in scenario's: wat is na de analyse het meest waarschijnlijke scenario, en hoe reageert u als u zich vergist? Wie vooraf precies vastlegt waaraan hij een vergissing herkent, heeft misschien de belangrijkste bouwsteen voor succes in handen.

De technieken zijn toe te passen op aandelen en op futures zoals de DAX-future, omdat daar echte beursomzetten beschikbaar zijn. Let bij futures op het hefboomeffect: het versterkt winsten en verliezen, en verliezen kunnen de inleg overstijgen. Oefen de volume analyse daarom eerst op de gratis demorekening met realtime koersen. Hoe u volume en indicatoren in de praktijk leest, tonen de gratis tradingwebinars van WH SelfInvest.

Veelgestelde vragen (FAQ)

Welke volume-indicatoren zijn er?

Tot de bekendste volume-indicatoren behoren On-Balance Volume, Volume Price Trend, de Positive en Negative Volume Index, de Money Flow Index, de Force Index en de volumegewogen gemiddelde prijs (VWAP). Daarnaast zijn er weergaven zoals het volumeprofiel. U hoeft ze niet allemaal te gebruiken. Voor het bepalen van de trend volstaat meestal één veelzeggende indicator, aangevuld met een blik op afzonderlijke volumepieken.

Wat betekent hoog volume bij dalende koersen?

Hoog volume bij dalende koersen betekent dat het aanbod overheerst en dat veel marktdeelnemers verkopen. In een neerwaartse trend bevestigt dat de beweging. Treedt echter na een langere daling één enkele extreme volumepiek op, dan kan dat wijzen op een uitverkoop en een nakende uitputting. Doorslaggevend is dan of er daarna nieuwe kopers in de markt komen.

Wat is het verschil tussen volume analyse en tape reading?

De volume analyse evalueert het volume in de grafiek, dus via kaarsen, golven en indicatoren. Tape reading leest daarentegen de afzonderlijke transacties in realtime, bijvoorbeeld in de time-and-sales-lijst en in het orderboek. Beide vragen hoeveel kracht er achter een beweging zit. De volume analyse werkt ook op dag- en weekgrafieken, tape reading vooral op zeer korte termijn.

Welk tijdsbestek is geschikt voor volume analyse?

De volume analyse werkt in elk tijdsbestek, van de intradaygrafiek tot de weekgrafiek. Volumegolven en het Ord-volume zijn bijzonder geschikt voor kortetermijntrading op dag- of intradaybasis. Voor het bepalen van de bovenliggende volumetrend zijn weekgrafieken nuttig. In zeer korte tijdsbestekken schommelt het volume sterker, bijvoorbeeld bij de opening, en daarom ontstaan daar meer valse signalen.

Wat is de VWAP?

De VWAP (volumegewogen gemiddelde prijs) is de gemiddelde koers van een periode, gewogen met het telkens verhandelde volume. Veel traders gebruiken hem intraday als oriëntatie voor een eerlijke prijs. Ligt de koers erboven, dan hebben de kopers gemiddeld de overhand, ligt hij eronder, dan de verkopers. Net als het volumeprofiel toont de VWAP waar het meeste geld is omgezet.

Hoe betrouwbaar is volume analyse?

De volume analyse verhoogt waarschijnlijkheden, maar levert geen zekere signalen. In het onderzoek van de DAX-future van 2002 tot 2007 leidde 46% van de volumegolven tot een uitbraak, 29% was een mislukking. Zulke waarden zijn historisch en gelden niet automatisch voor andere markten. Plan daarom voor elk signaal een stop en het scenario waarin u zich vergist.

Kan ik volume analyse oefenen zonder echt geld?

Ja, met een demorekening oefent u de volume analyse zonder kapitaalinzet. Daar markeert u volumegolven en volumepieken, berekent u het Ord-volume en volgt u of de verwachte bewegingen plaatsvinden. Zo leert u de signalen kennen voordat u geld riskeert. Resultaten op een demoplatform bieden echter geen garantie voor toekomstige winsten in de echte handel.

Dit artikel verscheen oorspronkelijk in het Duitstalige TRADERS´ Magazin, editie 03/2008, en werd voor deze publicatie licht bewerkt en vertaald.

Risicowaarschuwing: Effecten zijn onderhevig aan koersschommelingen. De handel in financiële instrumenten met hefboom brengt aanzienlijke risico's op verlies met zich mee; bij futures kunnen de verliezen de inleg overstijgen. In het verleden of op een demoplatform behaalde winsten bieden geen garantie voor toekomstige winsten. De voorbeelden en statistieken zijn historisch of fictief, vereenvoudigd en berekend zonder transactiekosten. Dit artikel is geen beleggingsadvies.